آن ام آرزوست

در محضر استاد ۱ (!)

محمد — Thu, 29 Mar 2012 11:16:49 GMT

هر بار که پُل (استادم) را می‌بینم، یک چیز جدید یاد می‌گیرم. گفتم برخی‌هایش را این‌جا بنویسم شاید به کار همه بیاید و نسل ماها رفتارهای خوب را بیاموزند، خودم هم یادم نرود.

دیروز ساعت ۳ با هم قرار داشتیم. دو روز قبل ایمیل زد و گفت ممکن است چند دقیقه دیر برسد. صبح روز قرار ایمیل زدم و گفتم «پس امروز ساعت ۳ می‌آم به آفیس.» پاسخ داد که «خوبه اما بهتره اگه حدود سه و چهار دقیقه بیای چون یک قرار تلفنی دارم و ممکنه کمی طول بکشه.» ساعت ۳ رفتم و از پشت در صدای تلفن می‌اومد. ساعت سه و سه دقیقه اومد و در رو باز کرد و عذرخواهی کرد. بعد هم یک ساعت کامل در اتاق بودیم و راجع به یک مساله اقتصادی صحبت می‌کردیم.

فکر می‌کردم که چندبار شده آدم‌های مختلف رو ده دقیقه و نیم ساعت و یک ساعت معطل کردم؟ چند بار شده مهمونی دعوت بودیم و انقدر دیر رفتیم که صاحبخونه خوابش گرفته و بعد که رفتیم انقدر دیر پاشدیم که طرف کلن خوابیده؟ چندبار شده استادهای ایرانی این‌قدر برای وقت دانشجو ارزش قایل باشن؟ واقعن متاثر شدم. آدمی که وقتش به شدت باارزشه، انقدر به وقت دانشجو احترام می‌زاره که دوبار بهش می‌گه سه چهار دقیقه دیرتر بیای بهتره برات.

ممنون آقای فرهادی!

محمد — Thu, 23 Feb 2012 10:04:52 GMT

استاد شصت و چهار ساله‌ی من (پل میلگروم) علاقه زیادی به سینما و ادبیات و فرهنگ و ... داره. یعنی اصولن آدم چندبعدی‌ایه و مثلن ورزش هم زیاد می‌کنه و موزیک هم خوب می‌فهمه. سینما رو، اما، خیلی حرفه‌ای‌تر از بقیه دنبال می‌کنه.

چند وقت پیش که خونه‌ی استاد دعوت بودیم به مناسبت یک اجرای موسیقی خانگی، به پل و همسرش گفتم که یک فیلم ایرانی اومده روی پرده که جایزه خرس طلای جشنواره برلین رو برده و اخیرن هم گلدن‌گلوب رو برده و کاندیدای اسکار هم هست. گفت چه جالب باید حتمن بریم چهارتایی باهم ببینیم. این گفتن من همانا و اینکه کلن یادم رفت همانا. تا اینکه پریشب دوباره به مناسبتی خونه‌ی استاد بودم. تا وارد شدم گفت دیشب رفتن و فیلم رو دیدن. «شاهکار بود!» اولین چیزی که گفت. «از شروع تا پایان فیلم واقعا نمی‌فهمیدی که فیلمه و انگار یک زندگی واقعی داشت روایت می‌شد» و ادامه داد «از نیمه‌شب در پاریس وودی آلن لذت‌بخش‌تر و روان‌تر بود روایت فیلم...» و همسرش گفت که «چه قدر حقیقت‌های زندگی زناشویی جهانی‌ان!» و ... و بقیه داستان چهل دقیقه بحث من با پل و همسرش راجع به جنبه‌های مختلف فیلم بود.

مهمان‌های دیگر اومدن. از برنده‌ی جایزه نوبل اقتصاد (کنت ارو) در بین‌شون بود تا بقیه استادهای دانشکده. در همه‌ی گفتگوها پل اول به همه می‌گفت که بروید و فیلم «ایرانی» یک جدایی را ببینید که محشره. جالب‌تر اینکه تاکید داشت روی این‌که روایت فیلم، روایت یک زندگی «جهانی» بود و واقعیت یک خانواده و مشکلاتش. پل این رو خوب می‌فهمه احتمالن چون خودش زندگی شخصی سختی داشته. می‌گفت با مردِ داستان «هم‌ذات پنداری شدیدی» داشته و کمتر فیلمی این حس را در او پدید آورده. (برسد به دست آن‌ها که می‌گفتند این فیلم چهره زشتی از ایرانی‌ها نشان داده!)

اوضاع سیاسی خوب نیست و چهره ما در رسانه‌های اینجا چندان جالب نیست. در این وضعیت یک فیلم ایرانی می‌تواند ناگهان این نگاه را پدید بیاورد که «ایرانی‌ها واقعن فرهنگ قوی‌ای دارند» و می‌توانند لذت سینمایی جهان را بالا ببرند... در این وضعیت هنر اصغرفرهادی می‌تواند من را از یک دانشجوی عادی تبدیل به یک دانشجو از سرزمین فیلم‌های برنده‌ی همه‌ی جوایز بزرگ سینمایی بکند... می‌تواند کاری کند که یک امریکایی از رابطه دوستی با یک ایرانی و آشنایی‌اش با این فرهنگ خوشحال باشد... می‌تواند کاری کند که من لبخندی بر لب، این متن را بنویسم، تا بگویم: ممنون آقای فرهادی!

پی‌نوشت: بعد از اعلام اسکار به پل ایمیل زدم و خبر را گفتم. جواب کوتاه بود: «بله، داشتم می‌دیدیم!»

جنبش وال استریت در دانشکده ما

محمد — Sun, 12 Feb 2012 04:34:08 GMT

یک مشاهده محدود اما جالب داشته‌ام در مورد برخورد استادهای اقتصاد استنفورد در مورد جنبش وال‌استریت. تا الان سه استاد اقتصاد کلان داشته ایم. (هر ثلث ما را دو استاد درس می‌دهند و من تا الان یک ثلث و نیم داشته‌ام) اولی و دومی دانش‌جویان را دعوت به حضور در برنامه‌های خیابانی جنبش می‌کردند. صبح کلاس داشتیم و برنامه‌ها معمولا ساعت ۱۲ ظهر بود و همیشه صبح برنامه یادآوری می‌کردند! سومی‌شان هم چند روز پیش امتحان میان‌ترم گرفت و تمام صفحه اول امتحان عکس یک شخص بود که پلاکاردی به دست داشت و روی آن زندگی‌اش را توضیح داده بود و نوشته بود «من ۹۹ درصد ام!»

از آن طرف، با دو استاد اقتصاد خرد در این مورد حرف زده‌ام. هر دو در عین اینکه معتقدند سیستم اقتصاد اشکالاتی دارد، اما جنبش وال‌استریت را بی‌ربط به آن اشکال‌ها می‌دانستند و چندان خبرها را دنبال نمی‌کردند.

مشاهده خیلی محدود است اما در همین ابعاد هم اختلاف نظر همه اساتید اقتصاد کلان با اقتصاد خرد جالب بود. (حتی اگر تصادفی بوده باشد!) یک توصیف برای این نظریه (اگر درست باشد) این است که اصولن افرادی به دنبال مطالعه اقتصاد کلان رفته اند که دغدغه جامعه و قشر متوسط و پایین را بیشتر داشته اند.

جبر جغرافیایی از نوع خوب

محمد — Fri, 03 Feb 2012 07:37:27 GMT

بالاخره برای اولین بار حسرت خوردن یک جوان امریکایی به موقعیت منِ ایرانی نوعی در رشته‌ی اقتصاد را دیدم. چه‌طور؟

دوست اقتصادی من امروز می‌گفت که مدتی است از انتخاب رشته اقتصاد پشیمان شده. وقتی علتش را پرسیدم گفت که در اقتصاد تصمیم‌گیری‌های کلان توسط گروه بسیار کوچکی از افراد صورت می‌گیرد و اصولن سیاست‌گذارها کمتر به مقاله‌های پیچیده‌ی یک استاد دانشگاه توجه می‌کنند. می‌گفت باید بعد از پنج سال تلاش درسی، پنج شش سال تلاش کند تا تنیور (tenure) بگیرد و بعد حداقل ۱۰ سال تلاش کند تا به مرحله‌ای برسد که در جامعه‌ی اقتصاددان‌ها مطرح باشد و تازه هنوز هم با احتمال بیشتر از ۹۰ درصد مقاله‌هایش را فقط خودش می‌خواند و داورهای مقاله‌اش!

گفتم به هر حال تو در استنفورد اقتصاد می‌خونی و این شانست رو زیاد می‌کنه که بعد گفت که فقط امسال ۸ نفر از دوره‌ی ما امریکایی هستند و بقیه که نیستند هم ۹۰درصدشون در امریکا خواهند موند. یعنی فقط از ۱۰ دانشگاه اول امریکا حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ فارغ التحصیل دکترا (با در نظر گرفتن بیزنس اسکولها) هر سال وارد بازار کار می‌شن و در طول مثلن ۲۰ سال میشه حوالی ۵۰۰۰. حالا توی این دریا چه فرقی داره استنفورد باشی یا برکلی یا هاروارد یا شیکاگو.

اینجا بود که حرف جالبی زد. گفت من به امثال تو خیلی حسرت می‌خورم. شماها هم گزینه‌ی موندن و کار در امریکا رو دارین که در این مورد از نظر امکان اثرگذاری خیلی هم با ما فرق ندارین (مثال‌هایی مثل دارون عاجم‌اغلو این رو نشون می‌دن) و هم گزینه‌ی برگشتن به کشورتون و تک‌ستاره بودن به عنوان فارغ التحصیل‌های دانشگاه‌های خوب امریکا. به قول خودش مدرک استنفورد برای شما یک «گلدِن تیکت» هستش برای موفقیت توی کشور خودتون و از همون روز اول شروع کار هم در جامعه دانشگاهی معتبر به حساب می‌آیید.

حالا کاری ندارم که لزومن همه حرف‌هاش درست هست یا نه. چیزی که می‌خواستم بگم این بود که این «جبر جغرافیایی» ای که باعث شده ما ایران باشیم و این‌ها امریکا و در نتیجه اونها خیلی ساده‌تر تونستن زندگی کنن و درس بخونن و بیان مثلن استنفورد، اقلن یک‌جا معکوس اثر کرد و اون اینه که یک ایرانی فارغ التحصیل از ام‌آی‌تی می‌تونه در ایران در کلان‌ترین سطح اثرگذار بشه - حداقل ساده‌تر از اینجا - و حداقل به راحتی در جامعه آکادمیک خودش رو نشون بده. به زبان اقتصادی، تولید حاشیه‌ای بیشتری برای محیط اطرافش داشته باشه و از یک پیچ وسط یک چرخ مکانیکی خیلی بزرگ، مهم‌تر باشه. و حتی اگه همه چیز رو هم اشتباه کرده باشه، اقلن فهمیدیم که جوون‌های امریکایی هم نسبت به جوون‌های کشورهای در حال توسعه چیز برای حسرت خوردن دارند!

افغانی در مقابل ریال

محمد — Fri, 27 Jan 2012 08:50:29 GMT

دوستان زیادی این روزها این را می‌گویند که «مملکت به جایی رسیده که یک افغانی چهل برابر یک ریال ارزش دارد!» خیلی کوتاه دو نکته را بگویم.

اول این‌که این جمله به خودی خود نوع نگاه بالا به پایین خیلی از ایرانی‌ها به افغان‌ها را در خود نهفته دارد. امیدوارم اصلاح شویم. نکته مهمتر اما این است که این‌که یک افغانی چهل ریال است هیچ چیزی را در مورد قدرت پول دو کشور نشان نمی‌دهد. فرض کنید بانک مرکزی ایران فردا سه صفر از پول ما حذف کند. در این صورت یک افغانی به جای چهل ریال، چهل هزارم ریال خواهد بود. حالا این یعنی ارزش پول افغان‌ها از چهل برابر پول ما ناگهان تبدیل شده به شرایطی که ارزش پول ما بیست و پنج برابر پول آن‌هاست است؟ معلوم است که نه. این‌ها فقط یک تبدیل واحد است.

برای مقایسه شرایط دو کشور باید قدرت خرید مردم در دو کشور را مقایسه کنیم که تا حد خوبی در تولید ناخالص داخلی (با معیار پی‌پی‌پی) بیان می‌شود.

بازار ارز

محمد — Tue, 24 Jan 2012 09:41:28 GMT

حقیقت‌اش این است که سواد اقتصادی من برای نوشتن در مورد وضعیت بازار ارز ایران در این روزها قد نمی‌دهد! اما در حد کمی که من می‌فهمم این افزایش قیمت ارز فقط با یک شوک مثبت تقاضا یا شوک منفی عرضه قابل توجیه است. دومی در اختیار دولت و بانک مرکزی است. بنابراین یک سناریو این است که دولت و بانک مرکزی بنابردلیلی خاص عرضه دلار را کم‌کرده‌اند تا قیمت‌اش زیاد شود. حامیان این سناریو دو دلیل برای این کار دولت مطرح می‌کنند. یکی این‌که به این طریق دولت می‌تواند کسری بودجه خود را جبران کند (با افزایش درآمد ریالی دولت) و یکی دیگر این‌که این وسط فرصت‌های رانت‌خواری خیلی خوبی پدید می‌آید.

در سناریوی شوک تقاضا اما داستان کمی اقتصادی‌تر است. اعلام تحریم‌ها، آن‌هم تحریم نفت، بازار را قانع کرده که باید ریال خود را تبدیل به دلار کند چون احتمالا دلار کم‌خواهدشد. پس شوک تقاضا ناشی از انتظارات آینده پدید می‌آید. قیمت بالا می‌رود. دولت هم پافشاری می‌کند که اِلا و بِلا قیمت دلار ۱۱۰۰ تومان است و حمل دلار را قاچاق اعلام می‌کند! این‌ها همه یعنی این‌که «گویا دولت انقدر دلار ندارد که قیمت را کنترل کند» پس قیمت زیاد خواهد شد پس بهتر است دلار بخریم و باز قیمت زیاد می‌شود و حتی این پلیس بازی‌ها به دلیل افزایش ریسک خرید دلار (هم برای صراف‌ها و هم مردمِ قاچاق‌چی دلار!) قیمت دلار را بالاتر هم می‌برد.

من به سناریوی شوک تقاضا باور بیش‌تری دارم تا سناریوی این‌که دولت خودش بازار را به این آشفتگی کشانده. یک دلیل هزینه‌ی خیلی بالای این آشفتگی است که در سکوت رییس بانک مرکزی و وزیر اقتصاد مشهود است. دلیل دیگر هم این است که شوک تقاضا خیلی آشکار است و نیازی به نظریه‌پردازی‌های توطیه‌گرایانه نیست.

چیزهای زیادی این وسط هست که من نمی‌فهمم!

کاش ایران جایی برای ماندن بود... نوستالژی‌های الکی... !

محمد — Fri, 20 Jan 2012 08:34:16 GMT

یک متنی نوشته شده بود در نقطه‌سر‌خط چندهفته پیش که خیلی‌ها خواندند. قشنگ هم بود انصافن. اما یک نوع طرز تفکر در آن هست که حتی برای من که قصد برگشت به ایران را دارم قابل قبول نیست. می‌خواهم چندخطی در موردش بنویسم.

این طرز تفکر گمان می‌کند که آن‌هایی که اپلای می‌کنند دلیل‌های بیات‌شده‌ای مثل آن چیزهایی که در متن نوشته دارند. انگار همه یا با دوست‌دختر یا دوست‌پسرشان یک بار گرفتار گشت ارشاد شده‌اند یا در ایران مشروب گیرشان نیامده یا در ترافیک گیرکرده‌اند. در پاراگرفت آخر هم ادعا این است که اگر هیچ‌کدام از این بالایی‌ها نباشند، از وضعیت ناامید شده‌اند وگرنه می‌ماندند و وطن را آباد می‌کردند.

در مورد دلایل بخش اول چندان حرفی ندارم. این تفکر بیش‌تر ناشی از این است که نمی‌دانند که در همان تهران هم می‌شود بدون دردسر مشروب خورد و هر لذت مادی دیگری را تجربه کرد و اتفاقن شرایطش بعضا بهتر است از اینطرف.

ناامیدی، اما، حکایت جالب‌تری است. تفکری که معتقد است آن‌ها که می‌روند به این فکر می‌کنند که «ای کاش وطن جایی برای ماندن بود» و از همه جالب‌تر این‌که آن‌ها که می‌مانند، «می‌مانند تا وطن را جایی برای ماندن کنند.» واقعن هنوز جامعه دانش‌گاهی ما به این بلوغ نرسیده که باور کند که تبدیل وطن به جایی برای زندگی لزوما به ماندن در ایران نیست؟ این همه نهاد بین المللی که کسب قدرت در آن‌ها به دانش و تعداد افراد یک کشور مرتبط است. مگر استاد دانشگاه استنفورد اثر کمی روی تبدیل ایران به جایی برای زندگی دارد؟ حداقلش این است که بخش بزرگی از دانشجویان خوب کشورهای دیگر دیدگاهشان نسبت به ایران تغییر می‌کند. بماند که چه‌قدر شاگردهای ایرانی می‌گیرد و ۱۰ درصد آن‌ها هم برگردند کافی است. مگر همین ایرانی‌های خارج از ایران کم به ایران کمک مالی و غیرمالی کرده‌اند؟ به موقع‌اش هم که شده واقعن هم جلوی امثال منافقین ایستاده‌اند هم جلوی اعمال تحریم‌ها علیه ایران تا جایی که در توانشان بوده. آدمی را می‌شناسم که به بیش از صدهزار کودک فقیر ایرانی کامپیوتر رسانده یا آدمی که چندده ملیون دلار به محک کمک مالی کرده و می‌کند.

از این‌ها بگذریم، پاسخ بدیهی و ساده‌ای به نام تفاوت سطح علمی را چرا فراموش می‌کنیم؟ خوشمان بیاید یا نیاید، سطح علمی دانشگاه‌های خوب اینطرف خیلی بالاتر از شریف و تهران است. در رشته خود من - اقتصاد - که مقایسه اصولن ممکن نیست و به جرات می‌توان گفت که امکان آموزش سطح اول یافته‌های علم اقتصاد در ایران تقریبا وجود ندارد. همین جماعتی که الان در ام‌آی‌تی و استنفورد و برکلی و شیکاگو و آستین درس می‌خوانند هم آمده‌اند - خیلی‌هاشان - که ایران را جایی برای ماندن کنند اما برای نسل بعد اقتصادخوان‌ها. دقیقا به همین دلیل است که آینده اقتصاد و مدیریت ایران را اتفاقن قرار است همان‌هایی که رفته‌اند بسازند.

امیدوارم این نوع تفکر، چشم‌های ذهن‌اش را بشوید و به جهان، جهانی‌تر نگاه کند تا ببیند که ایران کشوری است در میان ده‌ها کشور که هرکدامشان هزاران چیز برای آموختن دارند. آبادی ایران نه در گرو ماندن همه و متن‌های الکی، که در گرو بهبود وضعیت قطعه ایران در پازل جهانی است. حال این بهبود وضعیت می‌تواند با برگشت به ایران باشد، یا با برنگشتن. کدام اثرش بیش‌تر است، ربطی به ماندن در ایران برای همه‌ی عمر ندارد. با قدم‌زدن در خیابان‌های تهران و نوستالژی «مانده‌ام تا ایران را آباد کنم» ایران آباد نمی‌شود.

* پی نوشت: تیتر متن در ادامه شعر اخیر «الکی» نامجو است.

مساله کژگزینی و داستان تاکسی معروف

محمد — Fri, 16 Dec 2011 10:08:17 GMT

ماجرای تاکسی در روز بارانی و ارتباطش با اختلاس ۳۰۰۰ ملیاردی خیلی معروف شد! در عین احترام به مسافر روی صندلی جلو و همه‌ی حامیان‌اش، یک نکته مهم این‌جا وجود دارد که نادیده گرفته شده است.

بازار تاکسی‌ها در تهران بسیار رقابتی است. به همین دلیل معمولن کرایه تاکسی خیلی نزدیک به هزینه‌ی حاشیه‌ای تاکسی است. این هزینه شامل هزینه‌ی بنزین و احتمال وقوع تصادف و بیمه و هزینه‌فرصت و ... می‌شود و وقتی یک تاکسی از آزادی تا تجریش ۱۰۰۰ تومان کرایه می‌گیرد، خیلی سخت بتواند کم‌تر از این بگیرد و هزینه‌هایش را پوشش بدهد. با یک تقریب خوب می‌توانیم فرض کنیم هزینه‌ی کار با تاکسی در یک روز با کرایه‌ی ۱۰۰۰ تومانی ضربدر تعداد مسافری که جابجا می‌کند قابل پوشش است.

بخش خوبی از این هزینه هزینه‌ی احتمالی تصادف و مصرف بنزین و استهلاک ماشین است. این هزینه‌ها در روزهای بارانی و برفی خیلی بالاتر می‌رود. حالا تاکسی خطی‌ای را در نظر بگیرید که کرایه‌اش ۱۰۰۰ تومان است. اگر این قیمت طوری طراحی شده باشد که هزینه‌ی «متوسط» تاکسی در روزهای برفی و غیربرفی را پوشش بدهد، در این صورت هزینه‌ی کار با تاکسی در روزهای غیربرفی کمتر و در روزهای برفی بیشتر از کرایه‌ی ۱۰۰۰ تومانی است. (تا متوسط آن حدود همان ۱۰۰۰ تومان بشود) حالا اگر راننده تاکسی قراردادی نبسته باشد که «باید هرروز کار کند»، در یک روز برفی به نفعش است سر کار نرود چون هزینه‌ی انتظاری کار با تاکسی بیش‌تر است از درآمد آن با کرایه‌ی ۱۰۰۰ تومان. خودِ کار کردن در یک روز سرد زمستانی هم به اندازه کافی سخت هست که کمی هزینه‌ی کار با تاکسی را زیاد کند. اینجا یک کژگزینی (adverse selection) رخ می‌دهد و تاکسی ترجیح می‌دهد فقط روزهای غیربرفی کار کند. نتیجه این می‌شود که در روزی که احتمالن تقاضای تاکسی بالاتر است، نه تنها تاکسی‌ها زیاد نمی‌شوند، که کم‌تر هم می‌شوند.

چه چیزی می‌تواند بازار را به سمتی ببرد که این شکست پدید نیاید؟ به نظر می‌رسد دو راه وجود دارد. یکی اینکه سیستم حمل و نقل دولتی شود! همان‌طور که اتوبوس‌های شهرداری همه روزه کار می‌کنند. راه دیگر این است که کرایه‌ی تاکسی تابعی از وضعیت آب و هوا باشد و در روزهایی که کار کردن با تاکسی هزینه‌ی بالاتری دارد (برف و باران یا حتی گرمای طاقت‌فرسا) کرایه‌ی تاکسی بالا برود تا انگیزه تاکسی‌ها برای کارکردن کم نشود. بنابراین به نظر می‌رسد رفتار راننده تاکسی داستان فوق غیرطبیعی نبوده که هیچ، یک قدم مثبت در راستای حل مشکل بازار بوده. در حقیقت می‌شود از مسافر صندلی جلو پرسید که اگر تاکسی فوق در طول راه لیز می‌خورد و تصادف می‌کرد، آیا وی حاضر بود بخشی از هزینه‌ی تصادف (که حدود چندصدهزار تومان است) را به راننده پرداخت کند؟ اگر نه، پس باید بپذیرد که کرایه ماشین زیاد بشود.

ارتباط دادن این داستان به اختلاس ۳۰۰۰ ملیارد دلاری هم انقدر بی‌ربط است که دلیلی ندارد چیزی بنویسم. فقط دانستن همین تفاوت کافی است که تاکسی یک وسیله شخصی است ولی اختلاس فوق با رانت‌خواری و اموال عمومی صورت گرفته.

از مقدمه‌های دکتر میثمی برای اندیشه‌سازان: مرگ

محمد — Wed, 14 Dec 2011 06:41:14 GMT

و مرگ... گفتم:
- آیا می‌شود که کسی به آن فکر نکرده باشد؟ و آیا می‌شود که کسی هیچ‌وقت از آن نترسیده باشد؟ یادم هست که در مقطعی از دوران نوجوانی، یا شاید جوانی، فکر «مرگ» مرا شدیداً به خود مشغول کرده بود. هرگاه به مرگ می‌اندیشیدم، منظره‌ای سیاه از فضایی لایتناهی پیش چشمانم مجسّم می‌شد، بی‌هیچ نوری، و تصور این بی‌نهایتِ تاریکی، ترس مرموز را در وجودم می‌پراکند. از تصور آن ناراحت می‌شدم. حتی موعظه‌های تسکین‌دهنده‌ی واعظ محله‌مان هم نمی‌توانست این ترس مرموز را از وجودم خارج کند، و توضیحات او راجع به جهان پس از مرگ، نتیجه‌ای جز افزوده شدن بر ابهامات ذهنی گذشته‌ی من و نتیجتاً افزایش ناپایداری درونم نداشت. این وضعیت تا مدتی، با شدت‌های مختلفی از فراز و نشیب‌های متعدد ادامه داشت. گاه یادِ آن «زهرماری!» چند بار در روز به سراغم می‌آمد، و گاه چند روزی فراموشش می‌کردم، ولی چه فایده که ...
هم‌چنان در کوره‌راه زندگی می‌رفتیم؛ گاه به‌سرعت، گاه به آهستگی، و من می‌دیدم برخی آدم‌های نیک‌نهاد را که یکی‌یکی می‌شکستند؛ و من می‌دیدم آدم‌هایی را که خیلی بزرگ بودند، اما در تضاد «بود»ها و «باید»ها گرفتار آمده بودند و از همان اندازه‌ی خیلی‌بزرگِ سابق‌شان، بزرگ‌تر نشده بودند! و من می‌دیدم آدم‌های دیگری را که حرکت‌شان، مرا فقط به یاد قوانین نیوتن می‌انداخت و لاغیر! خوب نگاه کردم. بزرگ‌ها را؛ کوچک‌ها را؛ متوسط‌ها را؛ خیلی‌خوب‌ها را؛ خیلی‌بدها را؛ و ... دیدم انسان یک سری نیازها و مطلوب‌های درونی دارد که بیشتر جنبه‌ی احساسی دارد، و یک‌سری نتیجه‌گیری‌های منطقی، که انگار دنیاشان جدای از آن دنیای قبلی‌ها است؛ و این دو بخش وجود آدمی در بسیاری مواقع، در دو راستای جدا از هم، یا حتی گاه دقیقاً خلاف یکدیگر عمل می‌کنند و این تضاد وجودی، نیروهای انسان را تحلیل می‌برد، و مانع رشد و تعالی روح و دیدگاه‌های او، آن‌چنان که باید، می‌گردد. «سیگاری» بودن بسیاری از انسان‌های بزرگ، یک نمونه‌ی ساده و بسیار پیش‌پا افتاده بود در مقابل دیدگان من، از تعارض بین مطلوب احساسی و مطلوب منطقی؛ و حقیقتاً اگر ارتباط میان این دو وجهه‌ی روح آدمی به‌درستی برقرار می‌شد، چه‌قدر انسان بزرگ‌تر می‌شد، ولی افسوس! این ناهماهنگی بین مطلوب احساسی و مطلوب منطقی، بحثی عمیق‌تر از مقوله‌ی قدیمی قیاس «دانستن» و «باورداشتن» است. در اینجا تفاوت فقط در درجه‌ی حصول علم نیست. این تفاوت ریشه در ساختار شخصیتی انسان دارد، ساختاری که از اولین روز تولد تا به حال در برخورد با عوامل مختلف محیطی سازنده یا تأثیرگذارنده بر شخصیت، شکل گرفته است. حال به دنبال شکل‌گیری این ساختار در طی روند تکاملی شخصیت، هر انسان یک سری مطلوب احساسی دارد، که تا حدود زیادی از ضمیر ناخودآگاه او سرچشمه می‌گیرد. گاه انسان از مطلوب‌های منطقی به‌سبب سختی دسترسی‌شان و سختی هماهنگ‌شدن با آن‌ها، فرار می‌کند و به آغوش مطلوب‌های احساسی درمی‌غلطد. و من یک روز به این نتیجه رسیدم که تا انسان این دو بّعدِ وجودی‌اش را به هم نزدیک نکند، به جای آن‌چنان جایی! نخواهد رسید. حداکثر جایگاهش این خواهد بود که یک انسانِ معمولی باقی بماند! اما چرا این مقدمه را چیدم؟
یک روز به این فکر کردم که مرگ خیلی بد است. بعد در ذهنم دنیایی ساختم و تصمیم گرفتم که این چیزِ خیلی بد را از پهنه‌ی هستی آن، کنار بگذارم. کنارش گذاشتم، اگرچه کار خیلی سختی بود! خسته و عرق‌ریزان و مغرور از شقّ‌القمری که کرده بودم، رویم را به سوی هستی برگرداندم که ناگهان سر جایم خشکم زد! عجب خَرتو خَری!! ترسیدم. چرا این‌طوری شد؟! چرا این‌ها این‌طور وحشیانه به جان هم افتاده‌اند؟ چشمانم را بستم؛ و سعی کردم وضعیت قبلی را پیش از حذف مرگ مجدداً پیش چشمانم بیاورم. به یاد آوردم زمانی را که مرگ بود؛ و به انسان‌ها می‌گفتی: «آهای، وقت‌تان محدود است. می‌فهمید یا نه؟ آهای، دارم توی گوش‌تان یاسین می‌خوانم. دارم می‌گویم وقت‌تان محدود است. حالی‌تان شد یا...؟» و آن‌ها می‌دانستند که وقت‌شان محدود است. و آن‌ها می‌دانستند که روزها چون برق و باد می‌گذرند و به زودی به انتهای مسیر می‌رسند. ببین قدرت انگیزه را! چه چیزی می‌تواند انگیزه‌ای باشد قوی‌تر از این، برای متعالی شدن، جز همان که به تو بگویند: «های، ای انسان! برای رشد فقط 100 شماره وقت داری. یک... دو... سه...» و آدم انتظار دارد که وقتی کسانی از این نکته‌ی پنهان! مطلع شوند، حتماً کردارشان و اندیشه‌هایشان به‌گونه‌ای دیگر سیر کند. اما عجیب بود. این راز سر به مُهر را، همه‌ی آن به اصطلاح انسان‌ها می‌دانستند! و باز هم با وجود دانستنش آن‌گونه بودند، تهوع‌آور، چندش‌آور. همه جا بوی پلیدی می‌آمد؛ همه جا بوی ناراستی و کژی. حالا تصور کن، مرگ را هم برداشته‌ای! این‌ها آن موقع که به مرگ بشارت‌شان می‌دادی، پُخی نبودند! وای به حالا که این تنها لولوخورخوره را هم از پهنه‌ی تصورشان برچیده‌ای. معلوم است که انسان پس از آن به چه تبدیل می‌شود. آن‌گاه که می‌دانیم مسیرمان را انتهایی نزدیک هست، برای اصلاح شدن، هِی امروز و فردا می‌کنیم، وای به آن‌که برای شروع اصلاح، تا بی‌نهایت زمان داشته باشیم؛ آن‌وقت ببین چه گندی بالا می‌آید! آن‌وقت همیشه و همیشه می‌توانی. آن‌وقت دیگر فردا دیر نیست!
وحشت کردم، و مرگ را دوباره سر جایش گذاشتم. حالا باز به هستی نگریستم. چه‌قدر قشنگ‌تر شده بود. احساس کردم که انگار همین مرگ است که به تمام زندگی معنی می‌دهد. اگر نباشد، انسان به قهقرایی می‌رود به عمق بی‌نهایت و اگر باشد، شاید، بله، فقط شاید کمی انسان را به خود بیاورد. این خاصیت مرگ است، و او خود این خاصیت را ندارد، بلکه خصوصیات ذات انسان است که این خاصیت را به آن می‌بخشد. «نیستی» به تنهایی خاصیت ندارد. عجب! پس این جلوه‌ی مرگ، بازتابی از خصایل ذات خودمان است؟! عجب بدذاتی هستیم! بیشتر به مرگ خیره شدم. دیدم تنها مایه‌ای است که قابلیت آن را دارد تا انسان را گاهی به خود بیاورد. بودن و نبودنش یک دنیا فرق می‌کند! اصلاً انگار وجود «عدم» است که ما را معنی‌دار می‌کند! وقتی او را این‌گونه به چشمِ معنی‌دهنده به زندگی انسان‌ها نگریستم، زیباتر شد، خیلی زیباتر شد، و دیگر هرچه به اطراف می‌نگریستم، اثری از آن هیولای بدترکیب سابق نمی‌دیدم. اما حالا...، من هم در همان تناقض معروف گیر افتاده بودم. مطلوب منطقی‌ام را یافته بودم، اما ضمیر ناخودآگاه من هنوز به او نزدیک نشده بود. هنوز هم اگر کسی بی‌مقدمه و به‌طور ناگهانی، بلند در گوشم می‌گفت: «مرگ»، در لحظه‌های اول می‌ترسیدم! حالا وظیفه‌ی من آن بود که این دو جنبه‌ی وجودی‌ام را به یکدیگر نزدیک کنم. یعنی نه در این مورد خاص، بلکه به‌طور کلی، وجودم را به گونه‌ای بپرورانم که از عمل به قواعدی که منطقا! به آن‌ها می‌رسد، احساس لذتِ عمیقِ حقیقی کند. این‌که چه‌قدر در این امر موفق بوده‌ام، بماند. ولی تا همین‌جای راه را آمده‌ام که وقتی به مرگ فکر کنم، آرامش عمیقی در وجود خود احساس کنم. آن دشمن قدیمی، جای خود را به دوستی صمیمی داده است که اگر مدتی یادش در کنارم نباشد، احساس می‌کنم که معنای زندگی‌ام کم‌رنگ می‌شود، و سراسیمه آن را پی می‌جویم. حالا عمیقا! او را دوست دارم و از یاد او و از وجود او لذت می‌برم و آرامش می‌گیرم، چرا که وجود او، یعنی وجود انگیزه برای تعالی من؛ و ارزش این مسأله را حقیقتاً! و با تمام سلول‌های بدنم دریافته‌ام. می‌دانی، اگر راستش را بخواهی، اصلا! از تصورِ همیشه بودن، خسته می‌شوم! چه‌قدر به‌جا و زیباست این پدیده‌ی طبیعت، که کسالتِ همیشه بودن را از ذهن من می‌زداید. و چه زیباتر است، این‌که نمی‌دانم کِی...؟
آن دونده‌ها را ببین! می‌بینی که چگونه مرتب، در محل آغاز آن مسابقه‌ی دوی سرعت، آماده‌ی فرمان داور نشسته‌اند؟ و می‌بینی که چگونه در پی شلیک او، با نهایت انگیزه تا رسیدن به خط پایان، تمام توان‌شان را برای پیروزی به‌کار می‌گیرند؟ حالا صحنه را عوض می‌کنیم. دوندگانی را تصور کن که آماده‌ی شروع مسابقه‌اند، و در مقابل دیدگان آن‌ها تا چشم کار می‌کند جاده است و خط پایانی دیده نمی‌شود؛ و داور اندکی قبل از شلیک، چنین اعلام می‌دارد: «دوندگان محترم و عزیز! لازم به ذکر است که این مسابقه فاقد هرگونه خط پایان است!» و بعد هم شلیک می‌کند!! حالا قیافه‌ی دونده‌ها را تصور کن! خُل نیست کسی که شروع کند به دویدن؟! ببین که چگونه دونده‌ها هاج و واج مانده‌اند و با قیافه‌هایی متعجب به یکدیگر و به داور می‌نگرند. آخر بی‌معنی است. چرا دویدن را شروع کنند؟ با کدامین انگیزه؟ زحمت راه را و دویدن را برای چه بپذیرند، وقتی توقفگاه نهایی برای ارزشیابی زحمات آن‌ها وجود ندارد. می‌بینی دوست عزیز، «مرگ» که نباشد، زندگی این‌طوری می‌شود، بی‌معنی و سرد! حالا دیدی که «مرگ» آن‌قدرها هم سرد نیست؟ بستگی دارد که چگونه به آن بنگری. آن را از سوی دیگر نگاه کن! اگر از انتهایش به ابتدا بخوانی، «گرم» می‌شود؛ نمی‌شود؟! نگاهش را به زمین دوخته بود. بدون آن‌که سرش را بلند کند، زیر لب به آرامی گفت:
- احساس عجیبی دارم... می‌دانی... تا به‌حال مرگ و زندگی را مخالف و متضاد می‌پنداشتم. فکر می‌کردم هرکدام‌شان که هرگونه باشد، آن دیگری معکوس آن است. اما حالا احساس می‌کنم که هم «زندگی» گرم است و هم «مرگ»، و این برایم احساس غریبی است. نمی‌توانم خوب با آن کنار بیایم.
از جایش برخواست و قدم‌زنان دور شد. اندکی که رفت، ایستاد، سرش را برگرداند و گفت:
- می‌دانی؟ شاید هم الان در همان دوره‌ی تناقض اولیه باشم! همان قضیه‌ی مطلوب احساسی و...
و بعد خندید. من هم خندیدم. برگشت و مسیرش را با قدم‌هایی آرام ادامه داد. آهنگ قدم‌هایش آدمی را به یاد فکر کردن می‌انداخت! اصلاً انگار که صدای اندیشیدن می‌آمد، و مرا نیز با خود به دنیای پیچ‌درپیچ خویش فرا می‌خواند. سبک وارد آن دنیا شدم، و هم‌چنان معلّق در آن، به این می‌اندیشیدم که چگونه شد که مسیری را با اسب راهوار اندیشه طی کردیم و سؤال یا نکته‌ی جدیدی به ذهنم نیامد؟ که ناگاه تصوری خام، همچون صاعقه از مقابل دیدگان اندیشه‌ام عبور کرد، و محکم به دیواره‌ی جمجمه‌ام کوبیده شد. به آثار حک‌شده‌اش نگاه کردم و درون خودم بی‌صدا خواندم:
- «می‌دانم طبع بشر در حال حاضر این‌گونه نیست؛ اما آیا هیچ بشری می‌تواند روزی در ذات خود دست ببرد، و به درجه‌ای از شناخت و معرفتِ حقایق نایل بیاید، که تا دورجای مسیری که تا بی‌نهایت ادامه داشته باشد نیز، با انگیزه‌ای قوی، ناشی از شناخت و معرفت عمیقش، در تمام لحظات، و تا بی‌نهایت، هم‌چنان در مسیر تعالی گام بردارد؟»

فعلاً پیشکش!!
فرهاد میثمی
بهار 1377

آزادی

محمد — Fri, 09 Dec 2011 04:40:12 GMT

آزادی... آزادی... آزادی... بزرگ‌ترین لذتی که می‌توان به آن دست‌یافت!